Thơ Lục Bát (9) : Các hình thức Lục bát biến thể II : SONG THẤT LỤC BÁT

VI-LỤC BÁT XEN KẼ
và LỤC BÁT KẾT


Trong một bài thơ bất kỳ thể loại nào, ngũ ngôn, thất ngôn, bát ngôn, hoặc thơ tự do , người viết khéo tay đều có thể chêm vào một hoặc hai cặp câu thơ Lục bát , đó là hình thức Lục bát đan xen, hoặc lục bát xen kẽ , tạo nên một hiệu ứng mênh mang buồn, do cái âm hưởng ca dao, dân ca mà thơ lục bát đem lại . 
Ở bất cứ chỗ nào đều có thể đan xen lục bát, chỉ có một vấn đề là lúc nào thì chêm vào, và chêm vào như thế nào để đạt được hiệu ứng mênh mang buồn ấy mà thôi . Điều này chỉ có “quá trình lăn lóc với thơ của người viết” mới giúp xác định được có nên không mà thôi
Nếu cặp lục bát thêm vào nằm ở cuối bài thì đó là hình thức “Lục bát kết bài” , hoặc “Lục bát kết” . Mượn một hoặc hai cặp thơ lục bát để kết thúc một bài thơ thuộc các thể loại khác
Dưới đây là các thí dụ :

Thí dụ 1 : KHÚC CA PHẠM THÁI (Vũ Hoàng Chương)

Ta, tráng sĩ hề, lòng không mềm bằng kiếm
Ta, anh hùng hề, sự nghiệp có đầy đôi mắt Trương Quỳnh Như ?
Chí nhỏ lòng kiêu đổ thừa vận rủi
Tài sơ sức mỏi trách bấy thời cơ
Lòng miên man uống mãi rượu giang hồ
Nâng chén lửa đốt tàn dần năm tháng
Hồn chua cay những đêm trường bốc cháy
Ngựa ngông cuồng khua gót nhớ quan san
Trời mưa buồn hay lệ nhỏ nhân gian
Men ứa lạnh trên đầu tay giá buốt
Chợp năm canh gà hề, tóc hồ điểm bạc
Thù nhà chưa trả hề, nợ nước vai mang
Thẹn mặt làm ngơ hề, tủi thân hồ hải
Gục đầu lên gươm hề, máu đổ chứa chan
Ta là sao tinh đẩu
Cao vút trời cô đơn
Sáng không đủ soi đường cho người hề, đêm chưa đành tắt
Một mình ta với lòng ta hề, bão táp không nguôi
Biển động bốn phương hề, sóng đau gào thét
Giấc mơ thù hận hề, máu đổ tay người
Cơn say dở khóc dở cười
Thành nghiêng núi lở đất trời là đâu ?
Chuông run đã giục tinh cầu
Em ơi thức dậy nghe sầu vào thơ 
Ta yêu nàng ư ?
Ta giết nàng ư ?
Ta thương nàng ư ?
Ta khóc rồi ư ?
Quỳnh Như ơi
Quỳnh Như ơi
Tóc nàng thơm làm hồn ta ngây ngất
Mắt nàng là đèn hoa soi sáng lòng ta
Gót hương trầm dáng kiêu thơm dịu ngọt
Xiêm y nồng nàn gót nhỏ búp tiên nga
Nàng là thơ, ta là rượu mê hoa
Trời nâng giấc ban ân đầy xuân mới
Ta nhớ nàng điên cuồng lên tiếng gọi
Quỳnh Như ơi
Quỳnh Như ơi
Ai đội mồ nàng lên
Thơ nàng buồn thành những chiếc gai êm
Mọc lên giữa linh hồn ta sầu tủi
Mây ngũ sắc kết nên lầu ngóng đợi
Sao Ngân Hà mở hội đón em đi
Thuyền trăng đây ta xin chở em về
Trong lưng chén long lanh chừ đau lạnh môi tê
Quỳnh Như ơi
Quỳnh Như ơi
Môi nàng là mật đắng
Tóc nàng là bão đau
Mắt nàng là mộ tối
Hồn ta là đêm sâu
..... (quên mất một đoạn).......
Rát mặt anh hùng hề, nàng là gió mát
Chuông kinh cầu nguyện hề, lời đầy tên nàng
Heo may đã nổi đá vàng
Buồn xưa chừng cũng động ngàn bay xa
Mộ nàng bao cỏ úa
Lòng ta bấy xót xa
Rưng rưng chén nhỏ trào tâm sự
Ta thương nàng, hay ta thương ta ???

Vũ Hoàng Chương 

---------------------------


Thí dụ 2 : NHÀ TÔI (Uyên Thao)

Thí dụ 3 : TÌNH NGHÈO (Hồ Hán Sơn)

Nhớ thuở
Anh cày thuê
Em chăn trâu
Gánh nước dưới cầu
Gặp nhau
Một cỗ trầu cau
Nên đôi chồng vợ
Túp lều tre nứa
Dựng cuối vườn làng
Hai mùa lúa chín ngô vàng
Chày tre cối đất rộn ràng thâu canh 
Thế rồi
Giặc tràn mấy xứ
Lúa khoai màu mỡ
Ai không tiếc ruộng, tiếc đồng ?
Đường quê thiên hạ tiễn chồng
Em đưa anh ra lính
Giặc vào anh đánh
Giặc tan anh về
Làm sao đuổi hết giặc đi
Để cho cối đất chày tre nhịp nhàng
Thế rồi,
Giặc chết trên ngàn
Giặc tan ngoài bể
Nhớ lời em nhé
Về chốn làng quê
Dù không may
Anh cứ về
Ai cười người đuổi giặc
Ai ghét kẻ thương binh ?
Còn làng , còn nước, còn anh
Còn đồng, còn ruộng, còn tình lứa đôi 
Em vui,
Nước nhà độc lập
Đường quê tấp nập
Trai tráng về làng
Hai mùa lúa chín ngô vàng
Chày xe cối máy rộn ràng hơn xưa 

-Hồ Hán Sơn-

Ghi chú : 
1-Bài thơ này đã được nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc thành bài hát nổi tiếng cùng tên TÌNH NGHÈO . Trong bài thơ này có đủ cả hai hình thức “Lục bát đan xen” và “Lục bát kết”
2-Về tác giả, có một số tư liệu ghi tên tác giả là Hồng Nam, nhưng các tư liệu có uy tín trong nước đều ghi là của Hồ Hán Sơn . Không rõ đây có phải là 2 bút hiệu của cùng một người hay không, hoặc là đã có sự nhầm lẫn nào đó chăng ?


VII-LỤC BÁT BIẾN THỂ
SONG THẤT LỤC BÁT

1-Tổng quát :

Trong tất cả các dạng biến thể của thơ Lục bát, có thể nói rằng chính Song Thất Lục Bát (STLB/7768) là thể loại biến thể quan trọng nhất, đã tách rời khỏi thể loại gốc, hình thành một thể thơ riêng biệt, đậm đà bản sắc dân tộc, với các đặc trưng chủ yếu như hào hùng, bi thiết, trữ tình, lãng mạn, không thua kém gì thơ Lục bát, thậm chí tính hào hùng có thể nói là hơn hẳn thơ Lục bát nữa.
Biến thể STLB này đã có tự lâu đời trong thi ca Việt Nam, mà đỉnh cao vòi vọi của nó chính là bản dịch Chinh Phụ Ngâm của Đoàn Thị Điểm, dịch từ nguyên tác Hán văn của Đặng Trần Côn. (Bản dịch này gần đây có nhiều nhà nghiên cứu cho rằng là của Phan Huy I’ch)
Kể từ sau tác phẩm ấy, STLB vẫn còn xuất hiện thường xuyên trong thơ ca, đặc biệt là thường thấy trong những bài Kệ ( Kinh Phật diễn giải thành thơ), và cũng chính vì yếu tố này, mà STLB ít hiện diện trong thi ca đời thường
Đã một thời gian dài, lâu lắm, STLB không còn được sử dụng để viết thơ trữ tình nữa. Kể ra như thế thật là đáng tiếc cho một thể loại thơ hết sức đặc sắc của thi ca VN

2-Bố cục một bài STLB : 

-STLB được viết thành từng khổ, mỗi khổ 4 câu, bao gồm 2 câu 7 chữ, một câu 6 chữ và một câu 8 chữ 
-Hai câu 7 hầu như tất cả đều được ngắt mạch 3 / 4, có thể đối nhau hoặc không đối. Tất nhiên những câu có đối nghe sẽ hay hơn. Và 3 chữ đầu trong câu 7 thường gợi nên một hình ảnh, hoặc một âm thanh để câu thơ đột nhiên trở nên sắc sảo như một nét khắc hoạ, một ấn tượng mạnh mẽ đi thẳng vào tâm hồn người đọc vậy
-Một bài thơ STLB hay, luôn luôn có đi kèm cùng các hình thức Mỹ Từ Pháp (đã trình bày trong Phần I, Thơ Lục bát) như ngắt mạch, tiểu đối, đồng dạng, đảo ngữ, điệp ngữ v.v...

3-Cách gieo vần trong STLB 

Xin được tóm tắt gọn như sau, để giúp các bạn trẻ nhanh chóng nắm bắt được các bí quyết của thể loại này :
-Chữ thứ 5 câu 7 đầu tiên vần Bằng (B).
-Chữ cuối câu 7 đầu tiên ở vần Trắc(T), ăn vần với chữ thứ 5 của câu 7 thứ nhì (cũng vần Trắc)
-Chữ cuối câu 7 thứ nhì vần Bằng, ăn vần với chữ cuối câu 6 (vần Bằng)
-Chữ cuối câu 6 vần Bằng , ăn vần với chữ thứ 6 câu 8 (vần Bằng)
-Chữ cuối câu 8 vần Bằng , lại ăn vần với chữ thứ 3 hoặc chữ thứ 5 của câu 7 đầu tiên trong khổ thơ tiếp theo. Chữ thứ 5 này vần Bằng. 
Chữ thứ 3 linh động hơn, khi ăn vần với câu trước thì phải là vần Bằng, nếu không ăn vần với câu trước thì Trắc, Bằng gì cũng được.

Các thí dụ :
1-
Thuở trời đất // nổi cơn (B) gió BỤI (T)
Khách má hồng // nhiều NỖI (T) truân CHUYÊN
Xanh kia thăm thẳm từng TRÊN
Vì ai gây dựng cho NÊN nỗi NÀY

Trống Trường Thành // lung LAY (B) bóng NGUYỆT (T)
Khói Cam Tuyền // mờ MỊT (T) thức MÂY
Chín tầng gươm báu trao TAY
Nửa đêm truyền hịch, định NGÀY xuất CHINH

Nước thanh BÌNH (B) // ba TRĂM (B) năm cũ (T)
........................ĐTĐ-Chinh Phụ Ngâm......

2-
Cùng trông lại // mà cùng (B) chẳng THẤY (T)
Thấy xanh xanh // những MẤY (T) ngàn DÂU
Ngàn dâu xanh ngắt một MÀU
Tình chàng ý thiếp ai SẦU hơn ai ?
........................ĐTĐ-Chinh Phụ Ngâm......

3-
Đàn ai gảy // tình tang (B) đêm VẮNG (T)
Vỡ can tràng // giọt ĐẮNG (T) mềm MÔI
Bóng ai đã ngả nghiêng RỒI
Ta còn ngồi lại ngậm NGÙI thế nhân
.......................HSN-Phá Thành Sầu......

4-Thơ STLB trữ tình khác với một bài Kệ ở chỗ nào ?

a-Khác ở 3 chữ đầu trong 2 câu 7 : 
-STLB trữ tình : thường thì 3 chữ này khơi gợi nên một hình ảnh trữ tình ( Mưa vần vũ // Sóng thu ba // Đò một chiếc // Đàn ai gảy // Sương giăng giăng //.....)
-Bài kệ : Thiếu những hình ảnh trữ tình như trên.

b-Khác ở các hình thức tu từ :
-STLB trữ tình : dùng rất nhiều Mỹ từ pháp
-Bài kệ : thường nôm na, đơn giản, thiếu hẳn các thủ pháp này. Chỉ vậy thôi.
Xin chúc các bạn trẻ thành công với thể loại đầy bản sắc dân tộc này
HSN trân trọng


PHỤ LỤC 1 : Một số bài STLB trữ tình :
1-
Chút tình vấn vương

Áo trinh nguyên vờn bay trong gió 
Gót sen hồng lối nhỏ tung tăng
Chùm hoa tím thoáng rưng rưng
Bâng khuâng lãng tử ngập ngừng theo em

Vạt nắng đổ bên thềm thưa nắng
Giọt chiều rơi thấp thoáng đường chiều
Mộng du theo gót bé yêu
Lung linh mộng ảo chắt chiu tình hờ

Nón nghiêng nghiêng bài thơ dang dở
Tóc bay bay thương quá người ơi
Long lanh ánh mắt môi cười
Theo em, theo cả một đời phiêu du

Hàn Sĩ Nguyên
2-
Chim Sáo Ngày Xưa

Nhẹ bàn chân lần về lối cũ 
Lũy tre xanh liễu rũ đong đưa 
Chập chùng bát ngát bóng dừa 
Có con sáo đậu trộm đưa mắt nhìn 

Chiếc cầu tre gập ghềnh khó bước 
Con nước đùa xuôi ngược đợi trông 
Cau nhà anh đã trổ bông 
Vườn trầu bên ấy còn mong những gì ? 

Trầu nhà em thầm thì gọi nắng 
Hoa nhà anh rụng trắng sân em 
Đón đưa gót ngọc chân mềm 
Hương cau tỏa ngát những đêm hẹn hò 

Sáo nhớ người thờ ơ biếng hót 
Lời yêu thương dịu ngọt vành môi 
Dáng hồng xưa đã đi rồi 
Sáo buồn câm lặng bồi hồi xót xa 

Lá trầu xanh mượt mà niềm nhớ 
Hương cau nồng tim vỡ từ nay 
Ai đem con sáo sang đây ? 
Để cho con sáo lạc bầy quạnh hiu 


Gió Bụi

=====================
Hàn Sĩ Nguyên